"There is a difference between knowing the path and walking the path."

— Morpheus (The Matrix)

Voor mij gaat deze uitspraak over het gigantische verschil tussen iets begrijpen en iets belichamen.

Je kunt perfect weten wat goed voor je is. Je kunt patronen doorzien, boeken lezen, therapie volgen, begrijpen waar gedrag vandaan komt, weten dat je grenzen moet stellen, dat je moet vertragen, vertrouwen, loslaten… Je kunt zelfs exact kunnen uitleggen hoe het allemaal werkt.

Maar daarmee leef je het nog niet.

Knowing the path zit voor een groot stuk in het hoofd: “Ik weet dat ik mezelf op de eerste plaats mag zetten.” “Ik weet dat controle me niet veilig maakt.” “Ik weet dat ik mijn lichaam moet leren vertrouwen.” “Ik weet dat ik niet voortdurend hoef te presteren.”

Walking the path begint wanneer het leven je vervolgens precies in een situatie zet waarin je dat moet dóén. Wanneer je grens stellen iemand teleurstelt. Wanneer vertrouwen betekent dat je even niet weet wat er gaat gebeuren. Wanneer vertragen ongemakkelijk voelt. Wanneer je oude automatische reactie zich aandient en jij daadwerkelijk iets anders kiest.

En dát is volgens mij waarom de uitspraak zo sterk is: inzicht is nog geen transformatie. Ervaring maakt van kennis wijsheid.

Eigenlijk sluit dat ook heel mooi aan bij iets wat ik vaak benoem in mijn werk: je kunt rationeel ontzettend veel begrijpen, maar uiteindelijk moet je lichaam die nieuwe werkelijkheid ook leren ervaren. Dan verschuift iets van “ik weet dit” naar “ik bén dit aan het leven.”

En er zit nóg iets in wat ik mooi vind: Morpheus zegt niet dat knowing waardeloos is. Je hebt het inzicht nodig om het pad überhaupt te herkennen. Maar op een bepaald moment houdt analyseren op en begint het leven.

Dus ja… We kennen het pad. Maar bewandelen we het ook?

Alles begint met bewustzijn

Verandering begint voor mij niet bij anders doen. Ze begint bij zien waarom je doet wat je doet….

Zolang je niet doorhebt dat je automatisch reageert vanuit een bepaalde overtuiging, angst of aangeleerd patroon, voelt je gedrag niet als een keuze. Het voelt eerder als: zo ben ik nu eenmaal. Maar wat als een deel van wat jij vandaag als je persoonlijkheid beschouwt, ooit gedrag was dat je hebt aangeleerd om geliefd te zijn, waardering te krijgen, conflict te vermijden of je veilig te voelen?

Misschien leerde je om vooral gemakkelijk te zijn. Om flink te zijn, voor anderen te zorgen, jezelf niet te veel op de voorgrond te plaatsen of alles zelf op te lossen. Misschien leerde je om controle te houden, sterk te blijven, perfect te presteren of je aan te passen aan wat een ander nodig had. Dat gedrag ontstaat meestal niet zomaar. Het heeft ooit een functie gehad. Het hielp je om verbinding, goedkeuring, voorspelbaarheid of veiligheid te bewaren.

Dat noemen we vaak coping.

Het probleem is niet dat je die strategie ooit hebt ontwikkeld. Het probleem ontstaat wanneer ze jaren later nog steeds automatisch je keuzes bepaalt, ook wanneer ze je vandaag niet langer dient.

Het vermogen om te observeren

Daar begint bewustzijn voor mij echt interessant te worden.

Het vermogen om te observeren bij jezelf.

Jij bent je lichaam niet, je bent je gedachten niet, je bent je gevoelens niet… Je kunt deze dingen observeren. Zoals je naar een stoel of een ander persoon kunt kijken. Dan ben jij niet dat wat je observeert.

Zo is dat ook met je gedachten en gevoelens. Die komen en gaan, en jij kunt ernaar kijken zonder ze helemaal te worden of er helemaal door geconsumeerd te worden. Zonder je ermee te identificeren.

Je hébt gedachten, gevoelens en lichamelijke reacties — maar je hoeft er niet automatisch door bestuurd te worden.

Je kunt leren opmerken wat er in jou gebeurt.

Waarom zeg ik hier eigenlijk ja terwijl ik nee voel? Waarom durf ik dit niet uit te spreken? Waarom voelt het zo bedreigend wanneer iemand teleurgesteld in mij is? Waarom heb ik bevestiging van iemand anders nodig om mijn eigen keuze te vertrouwen?

Zodra je dat kunt observeren, ontstaat er ruimte. En in die ruimte ontstaat iets wat daarvoor nauwelijks voelbaar was: keuze.

Dat doet denken aan een bekende uitspraak die vaak wordt toegeschreven aan de Oostenrijkse psychiater en Holocaustoverlevende Viktor Frankl, auteur van Man's Search for Meaning (De zin van het bestaan):

"Tussen stimulus en respons zit ruimte, en in die ruimte ligt onze vrijheid om onze respons te kiezen.”

De uitspraak werd bekend door Stephen Covey, auteur van De 7 eigenschappen van effectief leiderschap.

En precies die ruimte tussen wat er gebeurt en hoe jij daarop reageert, vind ik zo fascinerend. Want hoe groter je bewustzijn wordt, hoe beter je die ruimte leert herkennen. Waar vroeger bijna automatisch een reactie volgde op een prikkel, ontstaat nu een moment waarin je kunt waarnemen wat er in jou gebeurt en jezelf kunt afvragen: moet ik mijn automatische reactie volgen, of kan ik ook anders kiezen?

Meditatie is een prachtige training van precies dát vermogen. Niet omdat meditatie al je patronen oplost, maar omdat je oefent in opmerken zonder onmiddellijk mee te gaan in wat je denkt of voelt. Er ontstaat een subtiele verschuiving van “dit is wat ik denk” naar “ik merk dat ik dit denk”, van “ik ben bang” naar “ik merk dat ik angst voel”, of van onmiddellijk handelen naar “ik merk dat ik de impuls voel om dit nu te doen.”

Dat verschil lijkt misschien klein, maar het is gigantisch. Meditatie gaat voor mij dan ook niet over een leeg hoofd krijgen. Het gaat over leren aanwezig zijn bij wat er in jou gebeurt. Tijdens de meditatie laat je de buitenwereld even voor wat die is en neem je tijd om te observeren: wat voel ik in mijn lichaam? Welke emoties zijn er? Welke gedachten komen naar boven? Je zit in de stilte en observeert, zonder onmiddellijk iets te hoeven veranderen.

Hoe meer je dat oefent, hoe makkelijker het wordt om ook tijdens je dagelijkse leven die positie van observator in te nemen: opmerken wat er in de buitenwereld gebeurt, voelen wat dat bij jou teweegbrengt en niet onmiddellijk reageren.

En precies in die ruimte ontstaat keuze.

Eens je je bewust bent van bepaalde gedachten, overtuigingen die je hebt over jezelf of de buitenwereld kun je je daarvan distantiëren en vanaf dat moment heb je terug keuze.

Je wordt niet meer vanuit het onbewuste gestuurd maar je neemt zelf de regie in handen en kiest om anders te reageren — kiest om je mind te openen dat er ook andere mogelijkheden naar invulling zijn dan hetgeen jouw brein ervan maakt.

Dit vergt moed!

Want eens je je van iets bewust bent, word je gevraagd ineens anders te doen dan wat je je hele leven hebt gekend… wat “veilig” was… want datgene wat je deed ben je beginnen doen om “veilig/geliefd” te zijn. Het is aangeleerd gedrag: coping / overlevingsgedrag.

En daar begint het spannendste deel: je nieuwe bewustzijn ook daadwerkelijk gaan léven.

Als ik het proces dat ik hierboven beschrijf zou samenvatten, ziet het er ongeveer zo uit:

onbewust → observeren → bewustwording → doorvoelen → keuze → nieuw gedrag → belichaming → vrijheid.

Niet als een strak stappenplan dat je één keer doorloopt, maar als een proces waar je telkens opnieuw doorheen beweegt. En dát hele proces is voor mij transformatie.

Weten is nog niet hetzelfde als doen

Stel dat je ontdekt dat je voortdurend over je eigen grenzen gaat omdat je bang bent iemand teleur te stellen. Je begrijpt het patroon, je weet waar het vandaan komt en je weet ondertussen ook dat grenzen gezond zijn.

Tot iemand je iets vraagt wat je eigenlijk niet wilt doen.

Dan verandert theorie ineens in praktijk. Misschien voel je spanning in je lichaam. Misschien begint je hart sneller te kloppen. Misschien hoor je meteen gedachten als: Wat gaat die persoon van mij denken? Ben ik nu egoïstisch? Wat als die boos wordt? Wat als ik die persoon verlies?

Dit speelt zich niet enkel af in jouw hoofd. Ook je lichaam en zenuwstelsel reageren mee. Je voelt dus fysiek je hart bonzen, een krop in de keel, knikkende knieën, soms wel de adrenaline gieren. ;-)

De eerste keren dat je zo'n patroon probeert te doorbreken, voelt dat dan ook lang niet altijd gemakkelijk. Het kan zelfs behoorlijk onhandig verlopen. Je weet rationeel wat je anders wilt doen, terwijl je hele systeem je richting het vertrouwde probeert te trekken. En precies daar ontstaat opnieuw die keuze: keer ik terug naar wat bekend en veilig voelt, of durf ik het ongemak aan dat bij groei hoort?

Dus als je in ons voorbeeld tóch zegt: "Nee, dit lukt voor mij niet."

Dát is het moment waarop je het pad begint te bewandelen.

Niet tijdens het lezen van een boek. Niet tijdens een gesprek waarin je perfect kunt uitleggen hoe grenzen werken. Maar precies daar, in het ongemakkelijke moment waarop je iets anders doet dan wat je misschien al tientallen jaren hebt gedaan.

Dat geldt voor zoveel vormen van aangeleerd gedrag. Stoppen met pleasen. Niet onmiddellijk een conflict willen oplossen. Je mening uitspreken. Hulp vragen. Rust nemen zonder ze eerst te verdienen. Stoppen met jezelf kleiner maken. Je plaats innemen. Je waarheid zeggen. Kiezen voor jezelf, ook wanneer je weet dat iemand anders dat misschien niet leuk vindt.

Dat vraagt moed.

Niet omdat er iets mis is wanneer het moeilijk voelt, maar omdat je iets nieuws doet. Je oude gedrag was bekend en voorspelbaar. Misschien heeft het je ooit geholpen om liefde, verbinding of veiligheid te behouden. En nu vraag je jezelf ineens om het anders te doen.

Van nieuwe keuze naar nieuwe werkelijkheid

De eerste keer voelt vaak onwennig. De tweede keer misschien ook. Soms val je gewoon terug in je oude patroon en merk je pas achteraf wat er gebeurde. Maar hoe vaker je opnieuw kiest, hoe meer er verandert.

Je ontdekt misschien dat de ramp waarvoor je zo bang was helemaal niet gebeurde. Of dat iemand inderdaad teleurgesteld was, maar dat jij dat aankon. Je ervaart dat een grens niet automatisch betekent dat je iemand verliest. Dat je mening uitspreken niet betekent dat je wordt afgewezen. Dat rust nemen niet hetzelfde is als lui zijn. Dat je jezelf kunt zijn en toch verbonden kunt blijven met anderen.

En precies daar begint belichaming.

Wat eerst iets was dat je verstandelijk wist, wordt iets wat je werkelijk ervaart. Wat je ervaart, durf je opnieuw te doen. En wat je steeds opnieuw doet, wordt uiteindelijk steeds minder nieuw. Het begint deel uit te maken van jouw manier van zijn. Het wordt je nieuwe realiteit.

En dat kan ongelooflijk bevrijdend voelen. Je begint letterlijk te ervaren dat je meer keuze en invloed hebt dan je vroeger dacht.

Dat is voor mij het verschil tussen kennis en transformatie.

Vandaar ook onze slogan “Live Healthy & Free”.

Wat betekent vrijheid eigenlijk?

We zeggen vaak dat we vrij willen zijn. Maar wat bedoelen we daar eigenlijk mee?

Vrij waarvan?

Financiële vrijheid? Een lege agenda? Kunnen reizen? Geen baas hebben?

Ook fijn. 😄

Maar er bestaat een veel fundamentelere vrijheid:

de vrijheid om niet langer automatisch te hoeven worden wie je ooit dacht te moeten zijn om liefde, verbinding of veiligheid te behouden.

Vrijheid is steeds minder bestuurd worden door oude conditionering en angst.

Niet omdat je nooit meer bang bent. Niet omdat je nooit meer getriggerd wordt. En ook niet omdat al je oude patronen verdwijnen. Maar omdat je ze begint te herkennen en daardoor niet meer automatisch hoeft te gehoorzamen.

Vrijheid is kunnen nee zeggen wanneer je nee voelt, maar ook voluit ja wanneer je werkelijk ja voelt. Het is je mening durven hebben en van mening durven veranderen. Het is zichtbaar mogen zijn, hulp mogen vragen, rust mogen nemen en je plek durven innemen zonder voortdurend bezig te zijn met wat een ander daarvan vindt.

Misschien zit daaronder wel één van onze diepste menselijke angsten: wat als ik volledig mezelf ben en daardoor liefde verlies?

We zijn sociale wezens. Erbij horen en verbonden zijn met anderen is diep menselijk. Afwijzing kan daarom veel groter voelen dan simpelweg "iemand is het niet met mij eens". Voor een deel van ons systeem kan het voelen alsof verbinding, veiligheid of liefde op het spel staat.

Echte vrijheid betekent voor mij dan ook niet dat die angst nooit meer opduikt. Vrijheid is dat die angst niet langer beslist wie jij moet zijn.

Dát is Live Healthy & Free op een veel diepere laag.

Vrij om nee te zeggen.

Vrij om ja te zeggen wanneer je werkelijk ja voelt.

Vrij om zichtbaar te zijn.

Vrij om van mening te veranderen.

Vrij om niet door iedereen aardig gevonden te worden.

Vrij om hulp te vragen.

Vrij om rust te nemen zonder die "te verdienen".

Vrij om te spreken.

Vrij om te voelen.

Vrij om je plaats in te nemen.

Vrij om jezelf niet voortdurend te hoeven bewijzen.

En misschien vooral:

vrij om jezelf niet langer te verlaten uit angst een ander te verliezen.

Dat vind ik een veel sterkere definitie dan simpelweg “vrij van conditionering”. Volledig vrij van conditionering worden we waarschijnlijk nooit — we blijven mensen met een geschiedenis, cultuur, brein en zenuwstelsel. Maar conditionering leren herkennen zodat ze niet langer automatisch je leven bestuurt? Ja. Dáár kun je mee werken.

Walking the path

En daarmee kom ik terug bij Morpheus.

"There is a difference between knowing the path and walking the path."

Je kunt jarenlang weten welk leven je wilt leiden. Je kunt perfect begrijpen welke patronen je tegenhouden. Je kunt zelfs exact weten waar ze vandaan komen. Maar uiteindelijk komt er een moment waarop het leven je uitnodigt om het anders te doen.

Niet perfect. Niet zonder angst. Niet allemaal tegelijk.

Misschien begint het met één grens die je eindelijk uitspreekt. Eén eerlijk gesprek dat je niet langer uit de weg gaat. Eén keer nee zeggen terwijl je vroeger automatisch ja zou hebben gezegd. Eén keer jezelf niet verlaten om iemand anders tevreden te houden.

Dat is voor mij transformatie.

Bewustzijn laat je het pad zien. Keuze geeft je opnieuw regie. Moed laat je het pad bewandelen. En door het steeds opnieuw te bewandelen, wordt het uiteindelijk je nieuwe werkelijkheid.

Dat is belichaming.

Eerst onwennig. Misschien met knikkende knieën, een brok in de keel en een bonzend hart…. Soms twee stappen vooruit en één terug.

Tot wat ooit doodeng voelde, normaal begint te worden.

En wat eerst een bewuste keuze was, steeds meer wordt:

wie je bent.

En misschien is dat uiteindelijk wel één van de mooiste vormen van vrijheid.

Bewustzijn kun je trainen

Precies daarom heeft meditatie zo'n belangrijke plaats. Ook in mijn praktijk en de dingen die ik organiseer.

Niet omdat meditatie al je problemen oplost, maar omdat het helpt iets te ontwikkelen wat aan bijna iedere verandering voorafgaat: bewustzijn.

Je leert observeren. Je leert aanwezig zijn. Je leert herkennen wat er in jou gebeurt en ruimte ervaren tussen een prikkel en jouw automatische reactie. Vanuit die ruimte kun je steeds vaker bewust kiezen: Hoe wil ik hiermee omgaan? Wie wil ik hierin zijn? Welk pad wil ik bewandelen?

Dat is ook waar we tijdens onze meditaties samen mee oefenen. Niet om een betere versie van jezelf te worden, maar om steeds meer los te laten wat je ooit dacht te moeten zijn en opnieuw ruimte te maken voor wie je werkelijk bent.

---------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Wil je dit zelf leren ervaren?

Bewustzijn ontstaat niet alleen door erover te lezen of na te denken. Je kunt het ook trainen.

Tijdens onze 7-delige meditatiereis VERTRAGEN oefenen we precies dat: uit de automatische piloot stappen, leren observeren wat er in jou gebeurt en steeds bewuster aanwezig zijn in je dagelijkse leven.

Een mooie eerste stap als je niet alleen het pad wilt kennen, maar het ook wilt bewandelen.

→ Ontdek VERTRAGEN & de kennismakingsmomenten